Ρητορικά Κείμενα (Β Λυκείου Ανθρωπιστικών Σπουδών) - Βιβλίο Μαθητή
§§ 37-38 §§ 41-42 Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος

 

ΚείμενοΕικόνα

Οι γραπτοί νόμοι και τα ήθη

 
     [39] Τὴν δὴ τοιαύτην, ὥσπερ εἶπον, κυρίαν ἐποίησαν ἐπιμελεῖσθαι τῆς εὐταξίας, ἣ τοὺς μὲν οἰομένους ἐνταῦθα βελτίστους ἄνδρας γίγνεσθαι, παρ᾽ οἷς οἱ νόμοι μετὰ πλείστης ἀκριβείας κείμενοι τυγχάνουσιν, ἀγνοεῖν ἐνόμιζεν· οὐδὲν γὰρ ἂν κωλύειν ὁμοίους ἅπαντας εἶναι τοὺς Ἕλληνας ἕνεκά γε τοῦ ῥᾴδιον εἶναι τὰ γράμματα λαβεῖν παρ᾽ ἀλλήλων. [40] Ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἐκ τούτων τὴν ἐπίδοσιν εἶναι τῆς ἀρετῆς, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν καθ᾽ ἑκάστην τὴν ἡμέραν ἐπιτηδευμάτων· τοὺς γὰρ πολλοὺς ὁμοίους τοῖς ἤθεσιν ἀποβαίνειν, ἐν οἷς ἂν ἕκαστοι παιδευθῶσιν. Ἐπεὶ τά γε πλήθη καὶ τὰς ἀκριβείας τῶν νόμων σημεῖον εἶναι τοῦ κακῶς οἰκεῖσθαι τὴν πόλιν ταύτην· ἐμφράγματα γὰρ αὐτοὺς ποιουμένους τῶν ἁμαρτημάτων πολλοὺς τίθεσθαι τοὺς νόμους ἀναγκάζεσθαι.  
 

 

 

 

γλωσσικά σχόλιαΕικόνα

39 κύριος κυρίαρχος
  εὐταξία η πειθαρχία, η εύτακτη διαγωγή, πρβλ. τα αντίθετα: «άτακτος (μαθητής)», «αταξία», κ.λπ.
  ἐπιμελεῖσθαι απαρέμφατο του σκοπού (ΣΑΕ, σελ. 84)
  ἐνταῦθα... γίγνεσθαι, παρ' οἷς... ...ότι εκεί γίνονται... όπου... Το «ἐνταῦθα» ισοδυναμεί με το: ἐν ἐκείνῃ τῇ πόλει, παρ' ἐκείνοις
  ἀγνοέω, -ῶ εδώ αμετάβατο: δεν γνωρίζω, έχω άγνοια, κάνω σφάλμα
  οὐδὲν γὰρ ἂν κωλύειν... εννοείται: ἐνόμιζεν
  ἕνεκά γε τοῦ ῥᾴδιον εἶναι... Εμπρόθετος προσδιορισμός της αιτίας (λόγω του ότι είναι εύκολο...). Κατ' άλλους, εμπρ. προσδ. της αναφοράς (όσον εξαρτάται από το ότι είναι εύκολο...)
40 γράμματα οι γραπτοί νόμοι, το γραπτό δίκαιο
  ἐπίδοσις αύξηση, πρόοδος, προκοπή, ευδοκίμηση, επίδοση, πρβλ. τις «μαθητικές επιδόσεις», «αθλητικές επιδόσεις», κ.λπ.
  ἐπιτήδευμα ασχολία, συνήθεια. «Τὰ καθ' ἡμέραν ἐπιτηδεύματα»: οι καθημερινές συνήθειες, οι καθημερινές κοινωνικές σχέσεις
  τοῖς ἤθεσιν δοτική αντικειμενική (ΣΑΕ, σελ. 33 - 34)
  ἦθος, τὸ ο χαρακτήρας. Στον πληθυντικό: οι τρόποι, οι ηθικές αρχές
  ἀποβαίνω γίνομαι, αποδεικνύομαι
  ἐν οἷς ἂν... ο εμπρόθετος προσδιορισμός δεν φανερώνει εδώ τον τρόπο ή το όργανο (ΣΑΕ, σελ. 184), αλλά συμφωνία [πρβλ. «ἐν τοῖς νόμοις δεῖ τὰς κρίσεις ποιεῖσθαι» (= σύμφωνα με...) Ισοκρ.]. Το «ἂν» είναι αοριστολογικό (ΣΑΕ, σελ. 197)
  κακῶς οἰκοῦμαι διοικούμαι κακώς
  ἔμφραγμα φραγμός (ἐν + φράσσω)
  ἁμάρτημα αποτυχία, σφάλμα, αδίκημα

 

 

ερμηνευτικά σχόλιαΕικόνα

40 ἐκ τῶν καθ' ἑκάστην τὴν ἡμέραν ἐπιτηδευμάτων για την ειδική σημασία που δίνει ο Ισοκράτης στα «καθ' ἑκάστην τὴν ἡμέραν ἐπιτηδεύματα» είναι διαφωτιστικό ένα ταυτόσημο απόσπασμα από τον Πανηγυρικό (78): «... τοὺς νόμους ἐσκόπουν ὅπως ἀκριβῶς καὶ καλῶς ἕξουσιν, οὐχ οὕτω τοὺς περὶ τῶν ἰδίων συμβολαίων ὡς τοὺς περὶ τῶν καθ' ἑκάστην τὴν ἡμέραν ἐπιτηδευμάτων· ἠπίσταντο γὰρ ὅτι τοῖς καλοῖς κἀγαθοῖς τῶν ἀνθρώπων οὐδὲν δεήσει πολλῶν γραμμάτων, ἀλλ' ἀπ' ὀλίγων συνθημάτων ῥᾳδίως καὶ περὶ τῶν ἰδίων καὶ περὶ τῶν κοινῶν ὁμονοήσουσιν.» (:«...αγρυπνούσαν πάντα για τη δικαιοσύνη και τη σωστή εφαρμογή των νόμων – όχι τόσο αυτών που αναφέρονταν σε ιδιωτικές συναλλαγές, όσο αυτών που ρύθμιζαν τις καθημερινές κοινοτικές σχέσεις των πολιτών. Ήξεραν δα ότι οι τίμιοι άνθρωποι δε χρειάζονταν πολλές γραπτές διατυπώσεις· μια απλή έντιμη συμφωνία εύκολα θα μπορούσε να στηρίξει και τις προσωπικές και τις δημόσιες συναλλαγές τους.» Μτφρ. Στ. Μπαζάκου - Μαραγκουδάκη, βλ. Αττικοί ρήτορες, έκδ. ΟΕΔΒ, σελ. 100 - 101).
  τοὺς γὰρ πολλοὺς... παιδευθῶσιν πρβλ. τη λαϊκή παροιμία:
«Μ' όποιο δάσκαλο καθήσεις
τέτοια γράμματα θα μάθεις».
  ὁμοίους τοῖς ἤθεσιν η σύνταξη του «ὅμοιος» είναι ελλειπτική, πράγμα που είναι σύνηθες στους αρχαίους, πρβλ. «ὁμοίαν τοῖς δούλοις ἐσθῆτα» (Ξεν. Κύρ. 5.1, 4) αντί: ὁμοίαν τῇ τῶν δούλων... Πρβλ. και το του Ισοκράτους «ὀλιγαρχίαν ὀνειδίζοντες καὶ λακωνισμόν, οὐ πρότερον ἐπαύσαντο πρὶν ἠνάγκασαν ὁμοίους γενέσθαι ταῖς αἰτίαις ταῖς λεγομέναις περὶ αὐτῶν» (Ἀντίδ. 318).
  τά γε πλήθη... τῶν νόμων σημεῖον εἶναι τοῦ κακῶς οἰκεῖσθαι τὴν πόλιν η ιδέα ότι η πληθώρα των νόμων είναι ένδειξη παρακμής, εκφράζεται και από τον Ρωμαίο ιστορικό Τάκιτο (Annales, iii. 27): «corruptissima republica plurimae leges» (: όσο πιο διεφθαρμένη πολιτεία, τόσο πιο πολλοί νόμοι).

 

 

ΑσκήσειςΕικόνα

  1. «Ἀλλὰ γὰρ... ἀναγκάζεσθαι»: Να διατυπωθεί το απόσπασμα σε ευθύ λόγο.
  2. Να αναγνωρισθούν συντακτικά οι λέξεις: κυρίαν, κείμενοι, λαβεῖν, τοῦ οἰκεῖσθαι, τῶν ἁμαρτημάτων.
  3. Με ποιο επιχείρημα ανασκευάζεται η άποψη αυτών που θεωρούν τους νόμους και την ακριβή διατύπωσή τους ως το κύριο μέσο για τη δημιουργία αγαθών πολιτών;
  4. Να μεταγραφεί στην αρχαία ελληνική η φράση: «Ο Ισοκράτης έλεγε πως κάκιστος άρχων είναι εκείνος ο οποίος δεν μπορεί να αυτοκυριαρχηθεί».