Τα δημοκρατικά και πατριωτικά αισθήματα του Δημοσθένη

«Με συνέπεια πρέπει να καθορίσουμε ότι ως πολιτικός στοχαστής ο Δημοσθένης έδινε πάντα το προβάδισμα στην εξωτερική πολιτική. Αυτό φαίνεται από τη στάση του στις δυο πρώτες δημηγορίες. Έτσι καταλαβαίνουμε, γιατί ήταν υποχρεωμένος την έκκληση για βοήθεια των εξαπατημένων από το Μαύσωλο Ροδίων να τη θεωρήσει ανεπανάληπτη ευκαιρία για τους Αθηναίους να ξανακερδίσουν τα σπουδαιότερα νησιωτικά κράτη και έτσι να δημιουργήσουν μια βάση για την ανανέωση της ναυτικής συμμαχίας. Ο σύνδεσμος που οδηγούσε τους Ροδίους στην Αθήνα ήταν το κοινό δημοκρατικό πολίτευμα. Αυτό είχε εξαρχής καθιερώσει την Αθήνα ως το γερό στήριγμα όλων των δημοκρατικών πόλεων. Περισσότερο από ένα αιώνα αυτό ήταν η βάση της συμμαχικής πολιτικής και από πολύ καιρό για πολλές πόλεις το πολιτειακό τους πρόβλημα στην ουσία δεν ήταν παρά πρόβλημα συμμαχικής πολιτικής. Η Σπάρτη μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο είχε εγκαταστήσει παντού τις ολιγαρχικές κυβερνήσεις των δεκάρχων για να διευκολύνει τη διοίκηση του μεγάλου αριθμού των μικρών κρατών, ενώ αντίστροφα η ιστορική κληρονομιά της Αθήνας ήταν να στηρίζει τις δημοκρατίες. Και μολονότι, μετά την αποτυχία του Συμμαχικού πολέμου, υπήρχε μέσα στους κοινωνικούς κύκλους του Εύβουλου και του Δημοσθένη ρεύμα που ευνοούσε κατηγορηματικά τον περιορισμό της επιρροής του όχλου και των δημαγωγών, παρά ταύτα ήταν τελείως αδύνατο να ασκηθεί αθηναϊκή εξωτερική πολιτική, χωρίς τη βοήθεια της δημοκρατικής ιδεολογίας. Αυτό ακριβώς συμβαίνει στη δημηγορία Υπέρ της Ροδίων ελευθερίας. Και ενώ στους λόγους Προς Λεπτίνην, Περί Συμμοριών και Υπέρ Μεγαπολιτών είχαμε αναγνωρίσει ως βαθύτερη φύση του Δημοσθένη την άψογη συμπεριφορά ενός ευπατρίδη, ξαφνικά, στη δημηγορία αυτήν, τον βλέπουμε να απευθύνεται σαν άνθρωπος του λαού στα δημοκρατικά ένστικτα και με την έμφυτη δημεγερτική του δύναμη να δοκιμάζει πόσο μπορούν να επιδράσουν πάνω στο πλήθος αυτά τα πολυμεταχειρισμένα συνθήματα, ξυπνώντας τον ενθουσιασμό του για τους σύγχρονους στόχους της εξωτερικής πολιτικής που έχει στο νου του ο ρήτορας.
Αυτή η μεταβολή στη συμπεριφορά του Δημοσθένη απαιτεί φυσικά μια εξήγηση. Και πρώτα πρώτα εδώ δεν υπάρχει πραγματική εσωτερική ρήξη, που θα μπορούσαμε να την εξηγήσουμε μόνο υποθέτοντας ότι ο Δημοσθένης άλλαξε ξαφνικά πολιτική παράταξη, όπως μερικοί νόμισαν πως έπρεπε να κάνουν. Έπειτα, το γεγονός ότι σ’ αυτήν τη δημηγορία τονίζονται ιδιαίτερα τα δημοκρατικά συμφέροντα, δεν μας υποχρεώνει να επανέλθουμε στην πολύ συνηθισμένη παλιότερα αντίληψη, ότι η πολιτική του Δημοσθένη ήταν εξαρχής απόρροια ενός σταθερού κομματικού δόγματος και ότι οι ίδιος στάθηκε ήρωας ενός ισόβιου αγώνα για το δημοκρατικό ιδανικό της ελευθερίας. Αυτή η αντίληψη, ενώ τον εξιδανικεύει με αντιιστορικό τρόπο, συγχρόνως και τον περιορίζει». [……………….]
«Εδώ δεν είναι παρά το όργανο της πιο ψυχρά υπολογισμένης πολιτικής με οδηγό τα αθηναϊκά συμφέροντα. Αυτό απεικονίζεται με τον καλύτερο τρόπο, όταν ο Δημοσθένης, υποστηρίζοντας χωρίς κανένα συναισθηματισμό τους Ροδίους, που λίγο πιο πριν είχαν προδώσει την αδελφή Αθηναϊκή Δημοκρατία στο βασιλιά της Καρίας, έρχεται σε φανερή αντίθεση με το κόμμα των πραγματικών Αθηναίων δημοκρατών, που, γεμάτοι χαιρεκακία και εκδικητικό μένος, δε θέλουν ούτε να ακούσουν για μια νέα σύνδεση των δυστυχισμένων τώρα Ροδίων με την Αθήνα. Για τον Δημοσθένη όμως δεν υπάρχει εδώ θέμα συναισθήματος και δημοκρατικών αρχών, αλλά μόνο θέμα πολιτικής, που εκείνη την εποχή σημαίνει για εκείνον απλώς υπόθεση καθαρού μακιαβελικού υπολογισμού. Από έναν τέτοιο υπολογισμό εξωτερικής πολιτικής ξεκινώντας πετυχαίνει να αντιπολιτεύεται έντονα τους Αθηναίους δημοκράτες και παράλληλα να δουλεύει με επιχειρήματα που σκοπεύουν τόσο άμεσα στα κομματικά τους ένστικτα, που να είναι σαν να τους μιλά ρήτορας από το δικό τους κόμμα. Εκείνο που στην πραγματικότητα επιδιώκει ο Δημοσθένης είναι να μην επιτρέψει στους εχθρούς της εξωτερικής του πολιτικής, τους μόνιμους οπαδούς του απομονωτισμού, να εκμεταλλεύονται τα ταπεινά ένστικτα του όχλου, τη χαιρεκακία και την εκδικητικότητά του, ώστε να αποτρέπουν το λαό από κάθε εξωτερική δραστηριότητα. Τότε μόνο κατανοούμε σωστά γιατί ο Δημοσθένης χρησιμοποιεί αυτά τα δημοκρατικά συνθήματα, αν φαντασθούμε, πόσο επιδέξια ο Εύβουλος και οι οπαδοί του σ’ αυτή την περίπτωση θα είχαν εφαρμόσει –ακολουθώντας παλιά συνήθεια της ολιγαρχικής αντιπολίτευσης– αυτά τα ίδια δημοκρατικά συνθήματα για να επιτύχουν το αντίθετο αποτέλεσμα και να αποτρέψουν μια ενέργεια, όπως την εννοεί ο Δημοσθένης. Και οι δυο αντιμαχόμενες παρατάξεις έχουν και εδώ τελείως διαφορετικά ελατήρια από εκείνα που μας αφήνουν να υποθέσουμε τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούν απέναντι στο λαό. Το ίδιο γινόταν και στους προηγούμενους λόγους και δεν συντρέχει κανένα λόγος να υποθέσουμε ότι στη δημηγορία των Ροδίων θα πρέπει να έχει αλλάξει κάτι».

[πηγή: Werner, Jaeger, Δημοσθένης. Διαμόρφωση και εξέλιξη της πολιτικής του, μτφρ. Δέσποινα Καρπούζα-Καρασάββα, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1984, σσ. 117-118]