Η σκιαγράφηση του ήθους του Οδυσσέα
στο τέλος του Προλόγου
Αυτή η Αθηνά, αντίθετα με την προστάτισσα των Εὐμενίδων, έχει όλα τα χαρακτηριστικά των ομηρικών θεών, που μπορούν να είναι για τον άνθρωπο φιλικοί προστάτες αλλά και φριχτοί εξολοθρευτές. Όταν ο Αίας αποχωρεί από τη σκηνή, σε έναν σύντομο αλλά πυκνό σε περιεχόμενο διάλογο με τον Οδυσσέα, η Αθηνά αφήνει να εννοηθεί ότι αυτό που έγινε πριν από λίγο είναι ένα μεγάλο παράδειγμα της δύναμης των θεών. Το στοιχείο αυτό είναι ουσιαστικό για την κατανόηση της μορφής του Αίαντα, ο οποίος στα τελευταία λόγια του διαλόγου του ζητεί από τη θεά να εξακολουθήσει να του προσφέρει την αρωγή της. Αυτό δεν είναι έκφραση μόνο της παραφροσύνης του, αλλά και της ίδιας του της φύσης, αφού αυτά τα λόγια προετοιμάζουν όσα θα ακούσουμε αργότερα για την ύβρη του. Ταυτόχρονα όμως ο ποιητής θέλει να μας προφυλάξει από μια μονόπλευρη κρίση. Γιατί τώρα η θεά ρωτά τον Οδυσσέα αν στη μοίρα αυτού του ανθρώπου, που κανείς δεν τον ξεπερνούσε σε σύνεση και ηρωισμό, αναγνωρίζει τη δύναμη των θεών. Ο Οδυσσέας το επιβεβαιώνει, αλλά η επίδραση του θεάματος πάνω του είναι διαφορετική από ό,τι περίμενε εκείνη. Δεν ακούμε κανένα γέλιο· βλέπουμε μόνο τον άνθρωπο να αναγνωρίζει τον συνάνθρωπο και την ευάλωτη ύπαρξή του. Βαθύτατο οίκτο αισθάνεται ο Οδυσσέας για τον συντριμμένο αντίπαλο, καθώς στη μοίρα του αναγνωρίζει και τον δικό του ανθρώπινο κλήρο. Έτσι προοικονομείται ήδη ο Οδυσσέας ο οποίος, στη διαμάχη για την ταφή του Αίαντα στο δεύτερο μέρος του έργου, θα προτείνει τη μόνη ανθρώπινη λύση –κάτι περισσότερο: ο Οδυσσέας μιλεί, σαν να είναι ο ιδανικός θεατής της σοφόκλειας τραγωδίας, με λόγια που την επιστέφουν, όπως το γνῶθι σαυτόν την πύλη του δελφικού ιερού. Η Αθηνά, συμβουλεύοντας ταπεινότητα μπρος στους θεούς και συναίσθηση της ανθρώπινης μοίρας, κλείνει τον πρόλογο, που φέρνει μπροστά στα μάτια μας με αφάνταστη σκληρότητα την πτώση του ήρωα, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτει νήματα σημαντικά για την εξέλιξη της δράσης.
[πηγή: A. Lesky, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τόμος Α΄, μτφ. Ν. Χ. Χουρμουζιάδη, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1987, σελ. 304-305] |
