Οι τρεις βασικοί ήρωες στον Φιλοκτήτη

Ο χαρακτήρας και η δομή του έργου μας επιβάλλουν να το κατανοήσουμε ως δράμα τριών προσώπων. Όπως ίσως σε κανέναν άλλο δράμα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, έχει μορφοποιηθεί εδώ η έντονη και η εντελώς απρόσκοπτη δραματική κίνηση που δημιουργείται από τη σύγκρουση τριών ανθρώπων σαφέστατα και αυστηρότατα προσδιορισμένων χάρη στα προσωπικά τους χαρακτηριστικά (είναι το μοναδικό δράμα χωρίς ούτε έναν γυναικείο ρόλο!). Το έργο ονομάζεται Φιλοκτήτης,  και επομένως έχουν δίκιο όσοι πιστεύουν ότι άξονας του δράματος είναι η μοίρα ενός πονεμένου και πικρά απογοητευμένου ανθρώπου, που ωστόσο αναζητεί την εμπιστοσύνη. Αυτή όμως η μοίρα είναι τόσο στενά συνυφασμένη με τη συμπεριφορά των δύο άλλων προσώπων, ώστε κανείς από αυτούς δεν μπορεί να θεωρηθεί δευτερεύουσα και περιθωριακή μορφή· πάντως όχι ο Νεοπτόλεμος. Την παρουσία του την καθορίζει το μόνιμα επαναλαμβανόμενο θέμα της φύσεως. Το δράμα του Φιλοκτήτη εμπεριέχει και ένα δράμα του Νεοπτόλεμου, ο οποίος, αντίθετα με τη συνείδησή του, εκβιάζει τη φύση του και τελικά αναγκάζεται να ξαναβρεί τον εαυτό του μέσα από μια επώδυνη πορεία. Είναι αυτό που αποτελεί τον πυρήνα της αριστοκρατικής σκέψης, και στον Πίνδαρο βρίσκεται σε αντίθεση με κάθε επίκτητη γνώση: η έννοια του έμφυτου τρόπου στον ξεχωριστό άνθρωπο, που εδώ διακινδυνεύει την ακεραιότητά του και δοκιμάζεται παλεύοντας με έναν άνθρωπο αλύγιστο και σφραγισμένο από την οδύνη. Με τα λόγια του Φιλοκτήτη ο Νεοπτόλεμος κερδίζει τον έπαινο της νίκης του (1310) […] Από τρεις σταθμούς περνά ο δρόμος που βγάζει τον Νεοπτόλεμο από το αδιέξοδο: ομολογία της απάτης· επιστροφή του τόξου· απόφαση να τα εγκαταλείψει όλα και να εκπληρώσει την υπόσχεσή του προς τον Φιλοκτήτη.

Λανθασμένη κατεύθυνση ακολουθούν οι ερμηνευτές που θέλουν τον Οδυσσέα ένα είδος Μεφιστοφελή. Φυσικά, για τον Νεοπτόλεμο ο Οδυσσέας αποτελεί τον εκπρόσωπο της παραπλάνησης· η όλη του όμως συμπεριφορά δεν πηγάζει από την κακία που κρύβει μέσα του. Είναι ο πιστός εκτελεστής των αποφάσεων της στρατιωτικής συνέλευσης· αν κριθεί με γνώμονα τη μεγάλη ελευθερία που χαρακτηρίζει την παρουσίαση των άλλων δύο προσώπων, ο Οδυσσέας έχει κάτι από την μυωπικότητα ενός εκτελεστικού οργάνου. Ωστόσο, σ’ αυτόν του το ρόλο δεν του λείπει κάποια συναίσθηση αποστολής […] Είναι αλήθεια ότι βαθύ χάσμα χωρίζει το χαρακτήρα του Οδυσσέα από το χαρακτήρα των δύο άλλων: γι’ αυτόν ο σκοπός δικαιολογεί κάθε μέσο. Ένα όχι μικρό μέρος από τη δραματική πορεία αυτού του αριστουργηματικού έργου καθορίζεται από το γεγονός ότι ο Νεοπτόλεμος πρέπει να μετατοπιστεί από το πλευρό του Οδυσσέα, περνώντας μέσα από την πλάνη και τον πόνο, στο πλευρό του Φιλοκτήτη, με τον οποίο συγγενεύει ψυχικά.

[πηγή: A. Lesky, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τομ. Α΄, μτφ. Ν. Χουρμουζιάδης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1987, σελ. 410-12]