Αντιπαράθεση φύσης και παιδείας
 (διασκευή)

(Στην εποχή του Σοφοκλή) τα πνεύματα είχαν χωρισθεί στο ζήτημα της παιδείας. Για τους μεν ίσχυε ακόμα η παλιά αριστοκρατική αντίληψη, ότι η κληρονομικότητα (φύσις) καθορίζει τον τρόπο και τις πράξεις του ανθρώπου· οι νεότεροι απεναντίας συμφωνούσαν με τον σοφιστή Αντιφώντα που έλεγε: «πρώτον, οίμαι, των εν ανθρώποις εστί παίδευσις» […] Ο Φιλοκτήτης όμως αποτελεί την ρητή πίστη του Σοφοκλή στην αρχαιοελληνική πεποίθηση, που με ιδιαίτερη έμφαση προβάλλει στον Πίνδαρο: «μεγάλο είναι το κύρος εκείνου που είναι γεννημένος μέσα σε ευδοξία, ενώ εκείνος που την γνώση του την έχει από μάθηση μόνο, είναι ένας σκοτεινός άνθρωπος». (Νεμ. 3.40). Πάνω από τον Φιλοκτήτη θα μπορούσε να σταθεί μια άλλη φράση του Πινδάρου: «το φυσικό τους δεν το αλλάζουν ούτε η κόκκινη αλεπού, ούτε το βροντερό λιοντάρι (Ολ. 11.19). Έτσι ο Νεοπτόλεμος πέφτει σε μια κατάσταση εξαιρετικής τραγικότητας, γιατί παραβιάζει την φύση του υπακούοντας στον Οδυσσέα, και αναλαμβάνει μιαν υποχρέωση, που θα ήταν σε θέση να την εκτελέσει μόνο με καταστροφή της εσώτερής του αξίας. Το ομολογεί ο ίδιος (902): «όλα είναι δύσκολα, όταν κανείς αφήνει το φυσικό του και κάμνει ό,τι δεν του ταιριάζει». Και όταν έδωσε πίσω στον Φιλοκτήτη το όπλο του, αυτός εδώ λέει (1310): Τὴν φύσιν δ' ἔδειξας, ὦ τέκνον. Όπως σε κάθε μεγάλο καλλιτέχνημα, έτσι και στον Φιλοκτήτη ανοίγονται διάφορες προσβάσεις. Ένας από τους πιθανούς τρόπους θεώρησης είναι να τον εννοήσουμε σαν δράμα της κληρονομικής ευγένειας που δεν μπορεί να διαφθαρεί.

[πηγή: A. Lesky, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας μτφρ. Γ. Τσοπανάκη, Θεσσαλονίκη 1964, σελ. 422]