 |
7. Πώς γιορτάζουμε τα Χριστούγεννα;
|
|
Τι να σου προσφέρουμε, Χριστέ,
που φανερώθηκες πάνω στη γη
ως άνθρωπος για μας;
Καθένα από τα πλάσματά σου ευχαριστία
σου προσφέρει: οι άγγελοι τον
ύμνο, οι ουρανοί το άστρο, |
οι μάγοι τα δώρα, οι βοσκοί
τον θαυμασμό, η γη τη σπηλιά,
η έρημος τη φάτνη, κι
εμείς μητέρα Παρθένον.
Προαιώνιε Θεέ, ελέησέ μας.
|
|
|
από τον Εσπερινό της γιορτής των Χριστουγέννων |
«Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλει, κι οι ουρανοί αγάλλονται, χαίρει η κτίσις όλη...» Αυτό το δίστιχο από τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα δίνει επιγραμματικά τι γιορτάζουμε και τι νιώθουμε στις 25 Δεκεμβρίου. Πολύχρωμος και πολύφωτος στολισμός των πάντων παντού στον κόσμο· συναντήσεις στους ναούς, στα σπίτια και αλλού· ευχές και δώρα, αγάπη, συγκινήσεις και καλοσύνη. Μια ξεχωριστή ατμόσφαιρα χαράς, αναμονής και ευθύνης για όλους και για όλα. Με βάση την ερμηνεία μιας εικόνας της Γέννησης, έναν ύμνο, κείμενα και άλλα στοιχεία θα προσπαθήσουμε σε αυτό το μάθημα να προσεγγίσουμε το νόημα της γιορτής. Ίσως αυτό γίνει αφορμή να ζούμε στο εξής τα Χριστούγεννα πιο βαθιά και πιο αληθινά.
|
|
Διαβάζοντας την εικόνα της Γέννησης του Χριστού
Α. Πώς παρατηρούμε μια εικόνα
Όταν βλέπουμε μια εικόνα, χρειάζεται να προσέχουμε τη σύνθεση και τις λεπτομέρειες της. Δηλαδή όλα τα πρόσωπα, τη θέση τους στον χώρο, την κίνησή τους, τα στοιχεία που τα περιβάλλουν και τα χρώματα. Κοιτάζοντας την εικόνα της Γέννησης, για παράδειγμα, προσέχουμε και παρατηρούμε:
-
στο κέντρο: τη στάση της Παναγίας, πού βρίσκεται ξαπλωμένο το βρέφος Ιησούς, τι άλλο υπάρχει μέσα στη σπηλιά
-
επάνω: από πού ξεκινάει το φως και ως πού φτάνει
-
επάνω δεξιά: τα πρόσωπα που εικονίζονται
-
επάνω αριστερά: ποιες ομάδες προσώπων εικονίζονται, πού είναι στραμμένο το βλέμμα τους, τις χειρονομίες τους
-
αριστερά: τα πρόσωπα και τη στάση τους
-
κάτω δεξιά: τι περιγράφει η σκηνή
-
κάτω αριστερά: ποια σκηνή παριστάνεται
Β. Πώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε την εικόνα μετά την παρατήρηση Μια εισαγωγική σημείωση. Οι εικονογράφοι ζωγραφίζουν αιώνες μετά τα γεγονότα. Ξέρουν τι προηγήθηκε, τι επακολούθησε και τι αυτά σημαίνουν βαθύτερα. Συχνά συνενώνουν και παρου-σιάζουν μέσα στην ίδια εικόνα γεγονότα που συνέβη-σαν σε διαφορετικό τόπο και χρόνο, με τις σημασίες τους. Έτσι, για παράδειγμα, στην εικόνα της Γέννησης του Χριστού παρατηρούμε στοιχεία που τη συνδέουν με κορυφαίες στιγμές από τη μετέπειτα ζωή και δράση του.
|
Φορητή εικόνα, Θεοφάνους του Κρητός, Ιερά Μονή Σταυρονικήτα, Άγ. Όρος, 1546 |
 |
1. Ο στάβλος. Είναι σκοτεινός μέσα σε βράχο. Η σκοτεινιά συμβολίζει την άγνοια, την πλάνη και την μη αληθινή ζωή των ανθρώπων πριν τον ερχομό του Χριστού. Αυτός θα ρίξει και σε αυτούς το λυτρωτικό φως της αλήθειας του. Διαβάζουμε στον Μτ 4, 16:
«...οι άνθρωποι που κατοικούν στο σκοτάδι είδαν φως δυνατό...ανέτειλε ένα φως για χάρη τους»
2. Ο Ιησούς στη φάτνη. Αυτή είναι λαξευμένη σε πέτρα. Μέσα της ο Ιησούς ξαπλωμένος, τυλιγμένος με λουρίδες πάνινες. 3. Τα δύο ζώα κοντά στον Ιησού. Συμβολίζουν τους λιγοστούς Ισραηλίτες που θα τον αναγνωρίσουν ως Μεσσία. Για τους περισσότερους ισχύει το θεϊκό παράπονο με τα κριτικά λόγια του προφήτη (Ης 1, 2-3): «Τους γέννησα και τους ανέδειξα σαν γιους, όμως αυτοί επαναστάτησαν και με απέρριψαν. Το βόδι γνωρίζει τον ιδιοκτήτη του και ο όνος το παχνί του κυρίου του, όμως ο Ισραήλ δεν με γνωρίζει και ο λαός δεν με αντιλαμβάνεται» 4. Η Μαρία. Είναι κοντά στο βρέφος γονατιστή σε στάση προσκύνησης, αφού ο γιος της είναι συνάμα και Θεός της. Φαίνεται ότι καλεί τον θεατή να προσκυνήσει κι αυτός. Μια συγκρατημένη ευτυχία αχνοφαίνεται στο γλυκό της πρόσωπο. 5. Ο Ιωσήφ. Σκεφτικός κάθεται στην άκρη κάτω αριστε-ρά. Μπροστά του ο άνθρωπος με τη σκουρόχρωμη κάπα είναι η προσωποποίηση του πειρασμού, τη στιγμή που του έβαζε στον νου τη σκέψη να διώξει την Παναγία με τον Ιησού στα σπλάχνα της. Όμως δεν το έπραξε, διότι άγγελος τον πληροφόρησε για τον Ευαγγελισμό (βλ. Μτ 1,19-24). 6. Το λουτρό του βρέφους. Μια απλή καθημερινή ανθρώπινη σκηνή. Την προσθέτει ο αγιογράφος, για να δείξει ότι ο Ιησούς από τις πρώτες στιγμές της ζωής του συμμερίζεται σε όλα τη ζωή μας. Δείχνει πόσο αληθινά άνθρωπος ήταν ο αληθινός Γιος του Θεού. 7. Οι άγγελοι. Ολόσωμοι και ευγενικοί πιο πάνω αριστερά από το κέντρο της εικόνας. Ο ουράνιος κόσμος συμμετέχει κι αυτός στο γεγονός. 8. Οι βοσκοί. Ένας ακούει πρόθυμα και με ενδιαφέρον από άγγελο τη χαρμόσυνη είδηση: «Σήμερα... γεννήθηκε για χάρη σας σωτήρας». Ένα βοσκόπουλο πιο κάτω παίζει φλογέρα. 9. Οι μάγοι. Ένας ηλικιωμένος, ένας μεσήλικας κι ένας νέος (του τελευταίου φαίνεται μόνον το κεφάλι του αλόγου). Με λαμπρές στολές, πάνω σε άλογα με χρώμα-τα διαφορετικά. Με το βλέμμα τους στο άστρο πηγαίνουν να προσκυνήσουν. Συμβολίζουν τους ανθρώπους κάθε ηλικίας, από διαφορετικές χώρες, λαούς και θρησκείες, που αναζητούν τον Ιησού. 10. Φως από ψηλά. Κατεβαίνει από τον ουρανό με δέσμες ακτίνων προς το βρέφος στη φάτνη. Κάπου σχηματίζει αστέρι στην πορεία του. Πηγή των φωτεινών ακτίνων ο επουράνιος Θεός της αγάπης, της ζωής και του φωτός (= της αλήθειας για τη ζωή).
Σε ολόκληρη την εικόνα, ιδιαίτερα στο κέντρο και το κάτω μέρος της, δεν υπάρχει τίποτε το ρομαντικό και ειδυλλιακό, και επομένως συναισθηματικά ρηχό και επιφανειακά ωραίο. Κυριαρχεί η σοβαρότητα. «Εξ ύψους ανατολή» και «ανατολή ανατολών» ονομάζεται στους εκκλησιαστικούς ύμνους η Γέννηση. Το πάνω μέρος της εικόνας είναι λουσμένο στο φως. Ένα ελαφρό και γλυκό φως είναι διάχυτο παντού στην εικόνα. Είναι το χαρμόσυνο στοιχείο δεμένο με τη σοβαρότητα. Με δυο λόγια: Όλη η πραγματικότητα είναι παρούσα στην εικόνα: φύση και υπερφυσικά, ορατά και αόρατα, γήινα και ουράνια, θεία και ανθρώπινα. Όλα: γεγονότα, πρόσωπα και χρώματα, σχήματα και μορφές της εικόνας συμβολίζουν και εκφράζουν σημαντικές αλήθειες για το γεγονός και για τη ζωή.
|
 |
|
|
Σκίτσο χωρίς λόγια. Του F. Behrendt (Μπέρεντ),Γερμανία, 1970 |
|
|
Χριστούγεννα;
Θα ξαναγεννηθείς στα ξώφυλλα
των εβδομαδιαίων περιοδικών
και των εφημερίδων.
Κορδέλες και ταινίες...
με κεφαλαία γράμματα,
θα διαφημίσουνε τα:
«Καλά Χριστούγεννα».
Εκατομμύρια κάρτες...
θα διαπλεύσουνε τα πέλαγα...
για να ευχηθούν τη γέννηση Σου.
Χορωδίες θα ψάλλουν
κατανυκτικά τροπάρια.
Και τα ραδιόφωνα θα μεταδίδουν
το «Αγια Νύχτα»...
Το βράδυ στα θέατρα θα διασκεδάσουμε...
Νυσταλέοι, έπειτα, θα χωθούμε
βιαστικοί στα κρεβάτια μας,
χωρίς κανένας μας να κοιτάξει
στο σκοτεινό ουρανό
μήπως και φάνηκε
το αστέρι των Μάγων...
(επιλογή στίχων) Ελευθέριος Μάΐνας
|
|
Τι θα πει Χριστούγεννα
Χριστούγεννα θα πει:
να ζεις με ελπίδα,
να δίνεις τα χέρια για συμφιλίωση,
να δέχεσαι ξένους,
να βοηθάς να γίνεται το καλό,
να σκουπίζεις δάκρυα.
Κάθε φορά που κάποιος
χαρίζει σε κάποιον αγάπη,
όταν η ανάγκη του δύστυχου
λιγοστεύει,
όταν οι καρδιές είναι
ευχαριστημένες
και ευτυχισμένες,
όταν κατεβαίνει ο Θεός από
τον ουρανό
και φέρνει φως:
τότε είναι Χριστούγεννα.
από την Αϊτή |
|

Χαρμόσυνη και φωτεινή χαραμάδα ελπίδας για τη ζωή ανάμεσα στο απρόσωπο πλήθος Χριστούγεννα Της Beate Heinen (Μπεάτε Χάινεν), 1993
|
Χωριστείτε σε μικρές ομάδες. Αναλάβετε ένα από τα παρακάτω θέματα και παρουσιάστε το στην τάξη:
1. Ο Ε. Μάινας με το ποίημα του και ο Γερμανός σκιτσογράφος με το σκίτσο του σχολιάζουν κριτικά τον τρόπο που γιορτάζουμε σήμερα τα Χριστούγεννα. Τι σημαντικό θέλουν να τονίσουν και οι δυο τους; Τι προτείνει το ποίημα από την Αϊτή για αληθινά Χριστούγεννα;
2. Συγκεντρώστε πληροφορίες (από βιβλία, διαδίκτυο ή πρόσωπα) για το πώς γιορτάζονται τα Χριστούγεννα σε άλλες χώρες, Ορθόδοξες και μη.
3. Συγκεντρώστε κάποια χριστουγεννιάτικα τραγούδια (ελληνικά και ξένα) και βρείτε ποια από αυτά και σε ποια έκταση έχουν σχέση με τα γεγονότα και τη σημασία της Γέννησης και με τη γιορτή των Χριστουγέννων, και ποια όχι.
4. Βρείτε και άλλες εκκλησιαστικές εικόνες της Γέννησης, συγκρίνετέ τες με αυτή του βιβλίου και σημειώστε τα συμπεράσματά σας.
5. Καταγράψτε και αξιολογήστε χριστουγεννιάτικα κάλαντα, έθιμα και εκδηλώσεις του τόπου σας.
|

Προς την πρωινή Χριστουγεννιάτικη Λειτουργία
|
Βασικά στοιχεία του μαθήματος
- Ως ημέρα της γέννησης του ελευθερωτή Χριστού και του ξεκινήματος της νέας ανθρωπότητας, τα Χριστούγεννα είναι γιορτή ευλογίας, χαράς, ανθρωπιάς, ευθύνης και αγώνων για τη ζωή.
- Όσα έζησαν και παρέδωσαν οι Ευαγγελιστές μάς τα περιγράφουν με ζωντάνια οι χριστιανοί εικονογράφοι, υμνωδοί και μελωδοί.
- Σύγχρονοί μας ευαίσθητοι άνθρωποι μάς υπενθυμίζουν την ουσία της γιορτής, ώστε να βιώνουμε στις μέρες μας αληθινά Χριστούγεννα.
|
|