Γλώσσα (Δ Δημοτικού) - Βιβλίο Μαθητή
Ενότητα 9: Η παράσταση αρχίζει ... Ενότητα 11: Γελάσαμε με την ψυχή μας Επιστροφή στην αρχική σελίδα του μαθήματος

10

Ενότητα

Λέξεις φτερουγίζουν πέρα,
ταξιδεύουν στον αγέρα


Σ' αυτή την ενότητα

  • Θα μάθουμε να περιγράφουμε γλωσσικά παιχνίδια.

  • Θα μάθουμε επίσης:

    • Να χρησιμοποιούμε τις αόριστες αντωνυμίες.

    • Να φτιάχνουμε χρονικές προτάσεις χρησιμοποιώντας χρονικούς συνδέσμους.

    • Πότε μια λέξη χρησιμοποιείται κυριολεκτικά και πότε μεταφορικά.

    • Λέξεις και εκφράσεις που έχουν σχέση με τις λέξεις γλώσσα και γράμματα.


  • Θα γνωρίσουμε:

    • Την ιστορία και τη σημασία της γλώσσας και της γραφής.

    • Τη Νοηματική Γλώσσα.

… και όλα αυτά παίζοντας παιχνίδια με τις λέξεις !

eikonaE10_001

Παιχνίδια με τις λέξεις

Παίζουν ο Κωστής κι ο Αλέξης
το παιχνίδι με τις λέξεις.

 

Γρύλος, γρίφος και γρι γρι,
να τρεις λέξεις από «γρι».

 

Κι άλλες να τελειώνουν σε «άνι»;
Πάει η γλώσσα τους ροδάνι…

 

Ο Αλέξης για ο Κωστής
θα ’ναι τάχα ο νικητής;

 

Λέξεις φτερουγίζουν πέρα,
ταξιδεύουν στον αγέρα.
Πες ο ένας, πες ο άλλος,
πο, πο, σαματάς μεγάλος!

 

Τόσες λέξεις από «ρο»
πού τις βρήκαν; Απορώ…

 

Να κι ο Φάνης, να κι η Υβόνη.
Το παιχνίδι πια φουντώνει.

 

Κρυφακούει η μυγδαλιά,
σκάν’ στα γέλια τα πουλιά…

 

Παν στον ουρανό ψηλά
κι όλη η γειτονιά γελά…

Ντίνα Χατζηνικολάου
(από τη Νεότερη Σχολική Ανθολογία του Θεόδωρου Α. Γιαννόπουλου,
εκδ. Ν. Δ. ΝΙΚΑΣ Α.Ε, Αθήνα, 1983)

Εικόνα

Κατανοώ

1. Απαντήστε στις παρακάτω ερωτήσεις για να θυμηθείτε το παιχνίδι των παιδιών.

  • Τι παιχνίδι παίζουν τα παιδιά;

  • Πώς νομίζετε ότι παίζεται αυτό το παιχνίδι;

  • Γιατί γινόταν μεγάλη φασαρία;

  • Γιατί νομίζετε ότι γελούν τα πουλιά;

  • Τι έγιναν οι λέξεις που είπαν τα παιδιά στο παιχνίδι;

  • Μπορείτε να βρείτε τους στίχους στους οποίους ακούγονται ήχοι;

 

Κατανοώ

2. Πόσες στροφές έχει το ποίημα; Πόσους στίχους έχει η κάθε στροφή; Υπογραμμίστε τις λέξεις που ομοιοκαταληκτούν.

 

Γραμματική

3.Στο ποίημα διαβάζουμε:


"Λέξεις φτερουγίζουν πέρα,
ταξιδεύουν στον αγέρα".

Αντιγράφω

Στους παραπάνω στίχους του ποιήματος οι «λέξεις» παρουσιάζονται σαν πουλιά που φτερουγίζουν και ταξιδεύουν. Οι λέξεις «φτερουγίζουν» και «ταξιδεύουν» χρησιμοποιούνται εδώ με την πραγματική τους σημασία;

Όταν μια λέξη ή μια φράση χρησιμοποιείται με την πραγματική της σημασία, λέμε ότι χρησιμοποιείται κυριολεκτικά.

π.χ. Τα πουλιά φτερουγίζουν στον αέρα.

Αντίθετα, όταν μια λέξη ή μια φράση δε χρησιμοποιείται με την πραγματική της σημασία, λέμε ότι χρησιμοποιείται μεταφορικά.

π.χ. Οι λέξεις φτερουγίζουν στον αέρα.

Βρείτε στο ποίημα και αντιγράψτε τρεις στίχους όπου υπάρχουν μεταφορές.

 
 

 

lexilogio

4. eikonaE10_03«Πάει η γλώσσα τους ροδάνι…» λέμε για όσους μιλούν γρήγορα και πολύ και μοιάζει η γλώσσα τους με το ροδάνι, το εργαλείο με το οποίο μαζεύεται το νήμα γρήγορα.

 

  • Αντιστοιχίστε τις παρακάτω φράσεις μεταξύ τους για να δείτε πώς χρησιμοποιούμε τη λέξη γλώσσα και σε άλλες εκφράσεις.

Βγάζει γλώσσα.

Δε βάζει γλώσσα μέσα του.

Η γλώσσα του στάζει μέλι.

Λύθηκε η γλώσσα του.

Φάε τη γλώσσα σου!

Μιλάμε άλλη γλώσσα.













Άρχισε να μιλάει, γίνεται ομιλητικός.

Μην το ξαναπείς.

Μιλάει με καλοσύνη.

Δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε.

Μιλάει με άσχημο τρόπο, με αγένεια.

Μιλάει ασταμάτητα.

  • Γράψτε τώρα στο τετράδιό σας μια μικρή ιστορία χρησιμοποιώντας μια από τις παραπάνω εκφράσεις με τη λέξη γλώσσα.

 

lexilogio

5. Συμπληρώστε τα γράμματα και ανακαλύψτε τις λέξεις του ποιήματος.

__ __ __ χ __ __ δ__              __έ__ε__ __              __ __ __ φ __ ς

__ε__ __ __ __ ν__ υ__           __ π __ __ __            __ λ __ σ__ α


lexilogio

6. Σας αρέσει το παιχνίδι της κρεμάλας; Τι θα λέγατε να παίξετε το παιχνίδι με το διπλανό σας;

Διαλέξτε δύο λέξεις από το ποίημα που νομίζετε ότι θα τον δυσκολέψουν και… το παιχνίδι αρχίζει!

eikonaE10_07

Γλωσσική αυτοβιογραφία

Πώς πρωτογνώρισα, πώς πρωτοαντίκρυσα στη ζωή μου τη Γλώσσα, δε θυμάμαι καλά καλά. Όταν άρχισα να πρωτολέω τα λόγια που λένε σήμερα κι οι κούκλες, όταν τους ζουλούνε το στομάχι τους, δεν ήξερα πως το πράγμα αυτό λέγεται: Γλώσσα. Έμαθα να μιλώ, όπως έμαθα να τρώω, να περπατώ και να τραβώ τα γένια του πατέρα μου. Όλοι μιλούσαν γύρω μου και μου φαινότανε πολύ φυσικό. Το μόνο που μου φαινότανε αφύσικο ήταν γιατί δε μιλούσε σαν εμένα κι η γάτα μας. Της έκανα πολλές τυραννίες, την τσίμπησα, της έσφιξα το λαιμό, τη μάδησα για να μιλήσει, μα επειδή και καλά δεν ήθελε να βγάλει λέξη, το πήρα απόφαση. Τότε η μητέρα μου μου είπε πως η γάτα είχε τη δική της γλώσσα. Ήτανε η πρώτη φορά που έλαβα κάποια ιδέα πως υπάρχει μια γλώσσα που μιλούσα εγώ κι άλλη μια που μιλούσε η γάτα μας και πως με το στανιό δεν μπορούσα να την κάνω να μιλάει σαν κι εμένα.  

Ύστερα άκουσα κι άλλους ανθρώπους, που μιλούσαν και δεν τους καταλάβαινα. Ήτανε ένας Ιταλός ψαράς, μια ξανθή δασκάλα κι ο γιατρός του σπιτιού μας. Όταν τους άκουγα, μ’ έπιαναν τα γέλια. Είχαν κι αυτοί τη γλώσσα τη δική τους, κι επειδή όλες οι ξένες γλώσσες μού φαίνονταν ένα πράμα, είχα την ιδέα πως η γάτα μας καταλάβαινε τι έλεγαν. Ύστερα η μητέρα μου μου είπε πως ο ψαράς μιλούσε ιταλικά, η δασκάλα γερμανικά κι ο γιατρός στην καθαρεύουσα*. Έπειτα τα συνήθισα όλα αυτά, όπως συνηθίζει καθένας κάθε παράξενο, και μου ’μενε η

eikonaE10_08

διασκέδαση, όταν έβλεπα τον ψαρά, να
φωνάζω ξεκαρδισμένος, πίσω από κανένα
έπιπλο: πέσι! πέσι! όταν έβλεπα τη δασκάλα:
φροϊλάιν, φροϊλάιν! κι όταν
έβλεπα το γιατρό: φέψη,
φέψη. Το φέψη αυτό
υποθέτω τώρα πως
ήθελε να πει:
αφέψημα*.

 


* καθαρεύουσα = η μορφή της ελληνικής γλώσσας που ήταν η επίσημη γλώσσα του κράτους ως το 1976.

* αφέψημα: το ζεστό ρόφημα από φύλλα ή άνθη φυτού που βράζονται στο νερό.


 

Και περνούσα ωραία τον καιρό μου.

Ύστερα από κάμποσο καιρό, ο πατέρας μου με πήρε μια μέρα στα γόνατά του και μου είπε πως είναι καιρός ν’ αρχίσω να μαθαίνω γράμματα. Την άλλη μέρα ήρθε ο δάσκαλος και μού ’φερε κάτι πλάκες, τετράδια, πετροκόντυλα και μολύβια. Τέτοια παιχνίδια δεν είχα δει ακόμα, τα πήρα στο χέρι μου, τα στριφογύριζα και τα καμάρωνα.Ο δάσκαλος πήρε δυο καρέκλες, τις έβαλε κοντά στο τραπέζι, δίπλα δίπλα, κάθισε κοντά μου και μου είπε κάποια λόγια που δεν τα θυμάμαι. Δεν ξέρω γιατί, μα όταν άρχισε να μου μιλάει, θυμήθηκα το Ναπολιτάνο τον ψαρά και μ’ έπιασαν τα γέλια. Ο δάσκαλος με χάιδεψε στην πλάτη με καλοσύνη, η μητέρα μου με μάλωσε. Ο δάσκαλος είπε τότε - το θυμάμαι καλά:   

— Μη το μαλώνετε, κυρία. Έτσι είναι όλα τα παιδάκια. Όταν αρχίσουν να μαθαίνουν ελληνικά, τους φαίνονται παράξενα και γελούνε. Ύστερα συνηθίζουν. Ο δάσκαλος είχε δίκιο. Όχι μόνο συνήθισα, μα σε λίγο καιρό έπαιζα στα δάχτυλα, παρατατικούς, υπερσυντέλικους, μέσους μέλλοντες, δυϊκούς αριθμούς * :τῷ ἀνθρῶπῳ, τοῖν ἀνθρώποιν και χίλια δυο πράγματα, που δεν τα θυμάμαι σήμερα. Άρχισα να γίνομαι σοφός.

Παύλος Νιρβάνας, Τα Άπαντα, 3ος τόμος, εκδ. Χρήστου Γιοβάνη, Αθήνα, 1968 (διασκευή)

Κατανοώ

1. Ο συγγραφέας στη «γλωσσική αυτοβιογραφία» του γράφει πώς γνώρισε τη Γλώσσα.

  • Τι παιχνίδι παίζουν τα παιδιά;

  • Με ποιο τρόπο ο συγγραφέας έμαθε να μιλάει;

  • Πώς κατάλαβε ότι μόνο οι άνθρωποι μπορούν να μιλάνε;

  • Πώς κατάλαβε ότι κάποιοι άνθρωποι δε μιλούν την ίδια γλώσσα με αυτόν;

  • Πώς έμαθε ότι υπάρχουν διαφορετικές ξένες γλώσσες;

  • Γιατί τον έπιαναν τα γέλια κάθε φορά που μιλούσε ο γιατρός;

  • Γιατί θυμήθηκε το Ναπολιτάνο ψαρά όταν άρχισε να του μιλάει ο δάσκαλος;

 

Κατανοώ

2. Σκεφτείτε και εσείς μια ερώτηση που να έχει σχέση με το κείμενο και κάντε την

στο διπλανό σας.

 


* δυϊκός αριθμός = γραμματικός τύπος ονομάτων και ρημάτων της αρχαίας ελληνικής γλώσσας που

δηλώνει δύο πρόσωπα ή πράγματα

sizitame

3. «Η γάτα μας έχει τη δική της γλώσσα». Μπορούμε, πιστεύετε, να πούμε ότι και τα ζώα έχουν «τη δική τους γλώσσα»; Συζητήστε για τον τρόπο που επικοινωνούν τα ζώα μεταξύ τους. Αναφέρετε κάποια δικά σας παραδείγματα.

sizitame

4. Ο μικρός άρχισε να γίνεται σοφός. Προσπαθήστε να διαβάσετε ένα απόσπασμα   από την έκθεση που έγραψε με θέμα: «Μία ἐαρινή πρωϊα»:

«…Ὡραίαν τινά πρωϊαν ἐβαδίζομεν παρά θῖν' ἁλός. Ὁ οὐρανος προσεμειδία, το κῦμα ἔτυπτε τήν ἀκτἠν, ἡ αὔρα προσέπνεε θυμήρης, οἱ πυργῖται ἔψαλλον κεκρυμμένοι ἐπί τῶν κλάδων καί αἱ πρῶται ἀκτῖναι ἔστιζον το κυανοῦν στερἐωμα…»

  • Τι παρατηρείτε; Καταλαβαίνετε τι περιγράφει; Υπογραμμίστε όσες λέξεις δε σας δυσκολεύουν.

  • Συζητήστε με το δάσκαλό σας τις αλλαγές που έγιναν στην ελληνική γλώσσα μέσα στο χρόνο.

  • Γράψτε δίπλα σε κάθε λέξη αυτή που ταιριάζει από αυτές που βρίσκονται μέσα στην παρένθεση:

(τά ὦτα, ὁ ὀφθαλμός, ἡ ρίς, οἱ ὀδόντες, ἡ χείρ, ὁ παῖς)

τα δόντια: ......................

το χέρι: .......................
τα αυτιά: .......................

η μύτη: .......................
το μάτι: .......................

το παιδί: .......................
  • Οι λέξεις που γράψατε ποιες ειδικότητες γιατρών σάς θυμίζουν;

 

Αντιγράφω

5. Ο συγγραφέας γέλασε όταν άκουσε για πρώτη φορά το δάσκαλο να του μιλάει στην καθαρεύουσα. Ο δάσκαλος όμως δε θύμωσε. Βρείτε και γράψτε τι είπε ο δάσκαλος εκείνη τη στιγμή.

 
 

lexilogio

6. «Όταν άρχισα να πρωτολέω τα λόγια, που λένε σήμερα κι οι κούκλες όταν τους ζουλούνε το στομάχι τους δεν ήξερα πως το πράγμα αυτό λέγεται: Γλώσσα.»

Υπογραμμίστε ποια από τις παρακάτω σημασίες της λέξης γλώσσα εννοεί ο συγγραφέας με την παραπάνω φράση.

 

Α. Όργανο που βρίσκεται μέσα στο στόμα και το χρησιμοποιούμε για να καταλαβαίνουμε τις γεύσεις, να βγάζουμε ήχους κτλ.

Β. Όλες οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να μιλάμε και να γράφουμε, καθώς και ο τρόπος που τις χρησιμοποιούμε.

Γ. Είδος ψαριού με πλατύ σώμα, που ψαρεύεται για το άπαχο και νόστιμο κρέας του.

eikonaE10_10

Διαλέξτε μια από τις σημασίες της λέξης γλώσσα και γράψτε μια φράση. Μετά ζητήστε από το διπλανό σας να βρει για ποια γράψατε.

 

 

Γραμματική

7. Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που ο συγγραφέας «πρωτογνώρισε τη γλώσσα». Έτσι χρησιμοποιεί πολλές αόριστες αντωνυμίες για να περιγράψει πρόσωπα ή πράγματα που είτε δεν τα θυμάται είτε δε θέλει να τα ονομάσει είτε δεν τα ξέρει.

Συμπληρώστε τις προτάσεις με τις αόριστες αντωνυμίες του κειμένου.

  •  «Ήτανε η πρώτη φορά που έλαβα .......................... ιδέα πως υπάρχει ......................... γλώσσα που μιλούσα εγώ κι ............................................. που μιλούσε η γάτα μας».
  •  Ύστερα άκουσα κι .......................... ανθρώπους, που μιλούσαν και δεν τους καταλάβαινα. Ήτανε .......................... Ιταλός ψαράς, ........................ ξανθή δασκάλα κι ο γιατρός του σπιτιού μας.».
  •  «Έπειτα τα συνήθισα όλα αυτά, όπως συνηθίζει ................................................  .......................... παράξενο».
  •  «Ύστερα από .......................... καιρό, ο πατέρας μου με πήρε .......................... μέρα στα γόνατά του..».
  •  « Την .......................... μέρα ήρθε ο δάσκαλος και μού ’φερε ........................... πλάκες, τετράδια, πετροκόντυλα και μολύβια».

 

lexilogio

8. Να μερικές λέξεις που έγραψε ο συγγραφέας όταν ήταν μικρός σε κάποια έκθεσή του: ενθυμούμαι, ιατρός, πατήρ, ομιλώ, διδάσκαλος, διασκέδασις, οικία, μήτηρ.

  • Βρείτε και γράψτε για καθεμία από τις παραπάνω λέξεις την αντίστοιχή της στη νέα ελληνική.

...........................................................................................................

  • Μπορείτε να βρείτε στη νέα ελληνική λέξεις που να προέρχονται από αυτές τις λέξεις της καθαρεύουσας;

Γράψτε μερικές: ....................................................................................

Xορεύοντας με... ανήκουστους ήχους

Η Ευγενία είναι ένα δεκάχρονο πολύ έξυπνο κοριτσάκι, το οποίο δεν κληρονόμησε το «προνόμιο» να ακούει τους ήχους... Είναι με λίγα λόγια μέλος της κοινότητας των κωφών. Διαθέτει εκπληκτική εκφραστικότητα, κατέχει την «επίσημη γλώσσα» των κωφών, τη νοηματική γλώσσα και είναι πολύ καλή χειλεαναγνώστρια*. Τη γνώρισα τυχαία σε ένα πάρτι κωφών.   

eikonaE10_12

To αλφάβητο προέρχεται από το έργο ΣΕΠΠΕ του Π.Ι.: «Νόημα στην Εκπαίδευση».

Η μικρή Ευγενία κάνει παρέα με κωφά και ακούοντα παιδιά και η πιο στενή της φίλη είναι ένα ακούον κοριτσάκι από την Κρήτη, η Στεφανία. Από την παρέα με την Ευγενία, η Στεφανία κατάφερε να μάθει αρκετά τη νοηματική γλώσσα, επομένως τίποτε δεν εμποδίζει την επικοινωνία τους. Το προηγούμενο καλοκαίρι, όταν είχε πάει στην Κρήτη για να περάσουν μαζί τις διακοπές, η Ευγενία εντυπωσιάστηκε πολύ από τα παπούτσια του μπαλέτου της Στεφανίας. Η Στεφανία τής εξηγούσε πως χορεύοντας νιώθει σαν να πετάει. Είδαν μαζί και τη βιντεοκασέτα από τις πρόβες της Στεφανίας στο μπαλέτο. «Θέλω και εγώ να νιώθω σαν να πετάω, όπως εσύ», είπε η Ευγενία στη φίλη της.

Έπειτα από λίγο καιρό, όταν γύρισε στην Αθήνα, η Ευγενία γράφτηκε κανονικά στη σχολή μπαλέτου. Η δασκάλα του μπαλέτου τη δέχθηκε με χαρά και εξήγησε στα άλλα παιδιά πως η Ευγενία δεν ακούει τους ήχους, όπως τους ακούν εκείνοι αλλά πως ο χορός είναι πάνω από όλα «η γλώσσα του σώματος».

Η αρχή δεν ήταν εύκολη. Ο πρώτος ενθουσιασμός της Ευγενίας άρχισε να υποχωρεί. Φοβόταν μήπως δεν τα καταφέρνει. Σημαντικό ρόλο για να επιμείνει έπαιξαν ο πατέρας και η δασκάλα της. «Τίποτε δεν μας χαρίζεται στη ζωή. Ούτε στους κωφούς ούτε στους ακούοντες. Τα πάντα κατακτούνται με θάρρος και προσπάθεια», της είπε ο πατέρας της.


* χειλεαναγνώστης, -τρια: αυτός που, χωρίς να ακούει, καταλαβαίνει τα λόγια κάποιου

  διαβάζοντας τις κινήσεις των χειλιών του


 

Έπειτα από ένα χρόνο και προπαντός χάρη στο πάθος της για το χορό, η Ευγενία έχει ενταχθεί με πλήρη επιτυχία στην ομάδα μπαλέτου. Θα αναρωτηθείτε «μα πώς ακολουθεί το ρυθμό, αφού δεν ακούει τους ήχους;». Την ίδια ερώτηση έκανα και εγώ. «Τη μουσική τη νιώθω από τις δονήσεις, αφού υπάρχει ξύλινο πάτωμα στην αίθουσα», μου εξηγεί η Ευγενία.  

Την ημέρα που τη γνώρισα ήταν κάπως αγχωμένη, διότι ετοιμαζόταν για την πρώτη της παράσταση. Στο θέατρο θα υπάρχει και διερμηνέας για τους κωφούς θεατές...

Φεύγοντας από το πάρτι ευχήθηκα στην Ευγενία «καλή επιτυχία». Στη Νοηματική Γλώσσα βέβαια.

Γκαζμέντ Καπλάνι, εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ , 23/06/2003 (διασκευή)

 

Κατανοώ

1. Αν βάλετε τις παρακάτω προτάσεις στη σωστή τους σειρά, θα περιγράψετε την Ευγενία και την προσπάθειά της να μάθει χορό, όπως παρουσιάζονται στο άρθρο.

Αποφάσισε να μάθει χορό.

 

Η γλώσσα της είναι η Ελληνική Νοηματική Γλώσσα.

1

Μαθαίνει για το μπαλέτο από τη φίλη της τη Στεφανία.

 

Ετοιμάζεται για την πρώτη της παράσταση χορού.

 

Έχει φίλους κωφά και ακούοντα παιδιά.

 

Με αρκετή προσπάθεια κατάφερε να χορεύει.

 

Στην αρχή φοβόταν μήπως δεν τα καταφέρει.

 

 

sizitame

2. Η δασκάλα του μπαλέτου είπε στα παιδιά ότι: «ο χορός είναι πάνω από όλα η γλώσσα του σώματος». Πώς καταλαβαίνετε τα λόγια της δασκάλας; Πώς μπορούν οι χορευτές να «μιλήσουν» με το σώμα;

 

lexilogio

3. Γράψτε τι χρειάστηκε η Ευγενία για να επιτύχει το στόχο της, διαβάζοντας τις λέξεις της Νοηματικής Γλώσσας:

eikonaE10_11

        ___   ___ ___ ___ ___ ___      ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___ ___
sizitame

4. Αν συναντούσατε κάπου την Ευγενία, πώς θα της λέγατε το όνομά σας στη Νοηματική Γλώσσα; Παρατηρήστε καλά το ελληνικό δακτυλικό αλφάβητο.

 

Γραμματική

7. Απαντήστε στις ερωτήσεις με μια λέξη κάθε φορά από το κείμενο:

  • Πώς γνώρισε την Ευγενία ο συντάκτης του άρθρου; .................................

  • Με ποιο τρόπο νιώθει η Ευγενία σαν να πετάει; ..................................

  • Πώς τη δέχτηκε η δασκάλα του χορού; ......................................

  • Πώς νιώθει τη μουσική; ......................................

 

eikonaE10_13

Για να εκφράσουμε τον τρόπο, δηλαδή να απαντήσουμε στην ερώτηση πώς, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε:

  • τροπικά επιρρήματα π.χ. έτσι, μαζί, αλλιώς, καλά, βιαστικά, κτλ.
  • εκφράσεις που δηλώνουν τρόπο π.χ. σιγά σιγά, έτσι κι αλλιώς, έτσι κι έτσι, κτλ.
  • μετοχές του ενεστώτα της ενεργητικής φωνής που τελειώνουν σε –οντας ή –ώντας
    π.χ. Έφτασα στο σπίτι τρέχοντας και τραγουδώντας.
  • λέξεις που συνοδεύονται από προθέσεις.
    π.χ. Πέρασε το δρόμο με προσοχή. Έκοψε το ψωμί χωρίς μαχαίρι.
Εικόνα

Προθέσεις είναι οι άκλιτες λέξεις που μπαίνουν μπροστά από άλλες λέξεις και μαζί με αυτές φανερώνουν τρόπο, τόπο, χρόνο,ποσό, αιτία, κτλ. Οι προθέσεις είναι:

Mονοσύλλαβες: με, σε, για, ως, προς,
Δισύλλαβες: μετά, παρά, αντί, από, κατά, δίχως, χωρίς,
Tρισύλλαβη: ίσαμε

Οι τροπικές μετοχές γράφονται με ο, όταν δεν τονίζονται (π.χ. τρέχοντας) και με ω, όταν τονίζονται (π.χ. τραγουδώντας).

εικόνα
  • Προσπαθήστε να αντικαταστήσετε τις χρωματισμένες λέξεις στις παρακάτω προτάσεις, με τις λέξεις που είναι στην παρένθεση.

(χειροκροτώντας, αργά, προσπαθώντας, υπερήφανα, προσεχτικά, κοπιάζοντας)

  • Η Ευγενία κατάφερε να χορέψει με πολύ κόπο και προσπάθεια.
    ...............................................................................................
  • Οι κινήσεις της γίνονταν χωρίς βιασύνη και με προσοχή.
    ...............................................................................................
  • Οι φίλοι της την συγχάρηκαν με χειροκροτήματα στη Νοηματική Γλώσσα.
    ...............................................................................................
  • Η δασκάλα της την κοίταξε με υπερηφάνεια και την αγκάλιασε.
lexilogio

6. Η Ευγενία γνωρίζει καλά τη Ελληνική Νοηματική Γλώσσα, την επίσημη γλώσσα των κωφών στην Eλλάδα.  

Συμπληρώστε τα κενά των προτάσεων με το επίθετο επίσημος, -η, -ο, συζητώντας κάθε φορά τη διαφορετική σημασία που έχει το επίθετο μέσα στην πρόταση.

  • Η 25η Μαρτίου είναι .................................. αργία.
  • Το ................................. πρόγραμμα των εκδηλώσεων δεν έχει ανακοινωθεί ακόμα.
  • Η δήμαρχος κήρυξε την ..................................... έναρξη των αγώνων.
  • Στη γαμήλια τελετή οι καλεσμένοι έπρεπε να φορούν ........................................ ρούχα.
  • Οι σχολικοί αγώνες έγιναν με τους ................................. κανονισμούς των αθλημάτων.
  • Στη σχολική γιορτή, οι ..................................................... καλεσμένοι κάθισαν στην πρώτη σειρά.
Αντιγράφω

7. Βρείτε στο άρθρο και αντιγράψτε τα λόγια που είπε ο πατέρας στην Ευγενία, όταν αυτή φοβήθηκε ότι δε θα τα κατάφερνε στο μπαλέτο.

..........................................................................................................
..........................................................................................................
..........................................................................................................

To βιβλίο του πολιτισμού, εκδ. Σαββάλα, Αθήνα, 2005

To βιβλίο του πολιτισμού, εκδ. Σαββάλα, Αθήνα, 2005

Γράμματα βασισμένα σε ήχους        Σύμβολα βασισμένα σε εικόνες

Γραφή, η μνήμη
των ανθρώπων

Πριν αναπτυχθεί η γραφή, οι άνθρωποι συγκρατούσαν όλες τις πληροφορίες στο μυαλό τους. Όμως είναι δύσκολο να θυμόμαστε τα πάντα και να τα μεταφέρουμε με ακρίβεια σε άλλους. Η γραφή είναι ένας τρόπος με τον οποίο αποθηκεύουμε και μεταφέρουμε πληροφορίες σε ανθρώπους με τους οποίους μας χωρίζει ο χρόνος και η απόσταση. Δεν ανακαλύφθηκε από ένα άτομο ή μία κοινωνία. 

  Εξελίχθηκε σε διαφορετικά μέρη και περιόδους με σκοπό τη διατήρηση αρχείων και την καταγραφή γεγονότων. Έχει πολλές μορφές, από την απλή εικονογραφία έως την τυποποιημένη γραφή, που απεικονίζει τους ήχους μιας γλώσσας και αποτυπώνεται σε κάθε είδους υλικό, από χαρτί έως κεραμικά. Σήμερα, η γραφή αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ζωής.

Ιστορία της Γραφής, εκδ. Ερευνητές, Αθήνα, 1997 (διασκευή)

Ο Δίσκος της Φαιστού

Βρέθηκε στη Φαιστό της Κρήτης (περίπου 60 χιλιόμετρα νότια του Ηρακλείου) στις αρχές του 20ου αιώνα.

Εικόνα

Εγκυκλοπαίδεια Πατάκης-Oxford,
Τόμος 15ος, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2001.


Είναι φτιαγμένος από κεραμικό υλικό, έχει 16 εκ. διάμετρο και είναι διπλής όψης. Το κείμενο πάνω του είναι τυπωμένο από κινητά στοιχεία (σφραγίδες) σε σπειροειδή μορφή από το κέντρο προς την περιφέρεια. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι φτιάχτηκε από δύο δίσκους πηλού που ενώθηκαν πριν στεγνώσουν, περίπου το 1600 π.Χ.

Χρησιμοποιήθηκαν 45 διαφορετικά σύμβολα που χωρίζονται από κάθετες γραμμές. Από το πλήθος των διαφορετικών συμβόλων συμπεραίνουμε ότι είναι πολλά για να είναι γράμματα (όπως αυτά που χρησιμοποιούμε σήμερα), αλλά και λίγα για να είναι ιδεογράμματα, (όπως έχει π.χ. η κινέζικη γραφή), οπότε πρόκειται μάλλον για συλλαβές.

www.geocities.com/sfetel/gr/grafh_g.htm#faist

Οι κινεζικοί χαρακτήρες

Αυτοί οι χαρακτήρες εμπνέονται μερικές φορές από το σχήμα των αντικειμένων που δηλώνουν. Γι’ αυτό εδώ, μπορούμε να φανταστούμε ότι η κάθετη γραμμή παριστάνει τον κορμό του δέντρου.

Ο χαρακτήρας «δάσος» φτιάχνεται με δυο χαρακτήρες «δέντρο»

Εικόνα

Τα Κινεζάκια μαθαίνουν τη γραφή χρησιμοποιώντας αυτές τις ομοιότητες, αλλά για τους περισσότερους χαρακτήρες το σχέδιο δεν έχει καμιά σχέση με την πραγματικότητα.

Η Επικοινωνία από την αρχή μέχρι το Ίντερνετ,
εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 1998

Κατανοώ

1. Γίνετε κι εσείς εξερευνητές και ανακαλύψτε μέσα στα κείμενα τη σωστή απάντηση. Σημειώστε το σύμβολο για κάθε σωστή απάντηση.

  Από τότε που ανακαλύφθηκε η γραφή, οι άνθρωποι σταμάτησαν να συγκρατούν τις πληροφορίες στο μυαλό τους.

 Από τότε που ανακαλύφθηκε η γραφή, οι άνθρωποι βρήκαν έναν τρόπο να αποθηκεύουν και να μεταφέρουν πληροφορίες.

 Υπάρχουν σύμβολα και στις δύο πλευρές του δίσκου.

 Τα σύμβολα επάνω στο δίσκο είναι χαραγμένα με το χέρι.

 Οι Κινέζοι γράφουν ζωγραφίζοντας τα αντικείμενα που θέλουν να περιγράψουν.

 Λίγοι είναι οι κινέζικοι χαρακτήρες που μοιάζουν με το πραγματικό σχέδιο.

sizitame

2. Πάνω σε τι υλικά έγραφε όλος αυτός ο αρχαίος κόσμος; Από όλους σχεδόν τους λαούς έχουν βρεθεί επιγραφές χαραγμένες σε κεραμικά. Πιο επίσημα κείμενα  βρέθηκαν σκαλισμένα σε μάρμαρο ή σε βράχο ακόμα και σε μεταλλικές πλάκες.

Αργότερα χρησιμοποίησαν κατάλληλα επεξεργασμένα δέρματα (περγαμηνές), πάπυρους και τελικά χαρτί.

  • Αναζητήστε πληροφορίες για τα υλικά γραφής στον αρχαίο κόσμο.

  • Συζητήστε στην τάξη τα υλικά γραφής που χρησιμοποιούσαν τότε και σήμερα.

  • Πώς μπορούμε να γράψουμε πάνω σε ξύλο, σε δέρμα, σε ύφασμα ή σε μια… τούρτα γενεθλίων;

lexilogio

3. Χωρίστε τις λέξεις που βρίσκονται στο δίσκο σε συλλαβές, όπως οι αρχαίοι Μινωίτες τραβώντας δηλαδή μια κάθετη γραμμή (|) και εξηγήστε γιατί τις χωρίσατε με αυτό τον τρόπο.

Αντιγράφω

Εικόνα

  • Αντιγράψτε τώρα εδώ τις λέξεις του δίσκου με μικρά γράμματα:

...................................................................................................................

...................................................................................................................

...................................................................................................................

...................................................................................................................

...................................................................................................................

Γραμματική

4. Από το κείμενο μαθαίνουμε ότι:

«Πριν αναπτυχθεί η γραφή, οι άνθρωποι συγκρατούσαν όλες τις πληροφορίες στο μυαλό τους».

  • Διαβάστε την πρώτη πρόταση μόνη της. Έχει ολοκληρωμένο νόημα;

Τι λείπει για να καταλάβετε το νόημά της;

Ο σκοπός της πρώτης πρότασης είναι να μας δείξει πότε συμβαίνουν αυτά που μας λέει η δεύτερη (κύρια) πρόταση.

Πότε; τι κάνουν; / τι έκαναν; / τι θα κάνουν;

ΕικόναΕικόνα

Πριν αναπτυχθεί η γραφή, οι άνθρωποι συγκρατούσαν όλες τις πληροφορίες στο μυαλό τους

Η λέξη «πριν», με την οποία ξεκινάει η πρώτη πρόταση, δηλώνει το χρόνο που συνέβη κάτι και είναι χρονικός σύνδεσμος.

Γι’ αυτό και η πρόταση λέγεται χρονική πρόταση.

Εικόνα

Άλλοι χρονικοί σύνδεσμοι είναι οι λέξεις:
όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, μόλις,
προτού, ώσπου, ωσότου, όσο που, όποτε.

Οι άκλιτες λέξεις που
συνδέουν τις προτάσεις
λέγονται σύνδεσμοι.


  • Ενώστε τις προτάσεις χρησιμοποιώντας το
     χρονικό σύνδεσμο που είναι στην παρένθεση.

Άλλαξε γνώμη / Του εξήγησα τι είχε συμβεί (μόλις)

...............................................................................................

Ζωγραφίζει / Χαίρεται (όταν)

...............................................................................................

Μας χαιρέτισε όλους /Έφυγε για ταξίδι (αφού)

...............................................................................................

  • Παρατηρήστε σε κάθε ζευγάρι προτάσεων:

    1. Ποια είναι η κύρια πρόταση και ποια είναι η χρονική;
    2. Πότε συμβαίνουν αυτά που λένε τα ρήματα των προτάσεων; Ποιο έγινε πριν; Ποιο έγινε μετά; Μήπως έγιναν και τα δυο μαζί;
lexilogio

5. Στο δίσκο της Φαιστού τα σύμβολα είναι πολλά για να τα θεωρήσουμε γράμματα. Συζητήστε για τη σημασία της λέξης «γράμματα» στις παρακάτω προτάσεις:

  • Ο Μιχάλης, μετά από πολλές προσπάθειες, κατάφερε τελικά να κάνει ωραία γράμματα.
  • Η Αρετή παίρνει πολύ εύκολα τα γράμματα.
  • Ο διάσημος τραγουδιστής παίρνει καθημερινά πολλά γράμματα από τους θαυμαστές του.
  • Η γιαγιά μου δεν έμαθε πολλά γράμματα αλλά είναι σοφός άνθρωπος.

Πότε λέμε τι;

Λέμε...

Όταν...

1. Μαθαίνω γράμματα

 

2. Παίρνω τα γράμματα

 

3. Παίρνω γράμματα

 

4. Κάνω ωραία γράμματα

 

Αν δυσκολευτείτε η Ραλλού έχει τις απαντήσεις.

Εικόνα

Έχω καλό γραφικό χαρακτήρα

Mαθαίνω εύκολα

Λαμβάνω επιστολές

Μορφώνομαι


Συλλαβίστε τις λέξεις και αντιγράψτε τες στην κατάλληλη στήλη:

γρίφος, ξεκαρδίζομαι, απορώ, υλικό, κληρονομώ, δίσκος, κωφός, -ή, -ό, μπαλέτο

υποχωρώ, θάρρος, προσπάθεια, μολύβια, πληροφορία, γλώσσα, αγχωμένος, -η, -ο,

ροδάνι, διερμηνέας, χαρτί, συγκρατώ, ανακαλύπτω, σύμβολο, γράμμα, αρχείο,

καταγραφή, χαρακτήρας, ρυθμός, ήχος, επικοινωνία.

Δισύλλαβες Τρισύλλαβες Πολυσύλλαβες

Εικόνα

Για να δω τι έμαθα...

Σημειώνω ένα στο αντίστοιχο κουτάκι

Σ' αυτή την ενότητα έμαθα:

Χρειάζομαι ακόμα βοήθεια

Μπορώ μόνος μου

Μπορώ να βοηθήσω το συμμαθητή μου

Να αναγνωρίζω την κυριολεξία και τη μεταφορά.

     

Να χρησιμοποιώ σωστά τις αόριστες αντωνυμίες.

     

Λέξεις και εκφράσεις με τη λέξη γλώσσα.

     

Να φτιάχνω χρονικές προτάσεις χρησιμοποιώντας τους χρονικούς συνδέσμους.

     

Λέξεις και φράσεις που φανερώνουν τρόπο.

     

Να συλλαβίζω σωστά τις λέξεις.

     

Τις διαφορετικές σημασίες της λέξης γράμματα.

     

Να φτιάχνω λέξεις χρησιμοποιώντας το αχώριστο μόριο -α.

     

Εικόνα Η Ραλλού σάς προτείνει..

Αναγνωστόπουλος Β.Δ. , Λαϊκά παραμύθια για μικρά παιδιά, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1997.

Ζαν Ζωρζ, Γραφή, η μνήμη των ανθρώπων, εκδ. Αστέρης Δεληθανάσης, Αθήνα, 1991.

Η Επικοινωνία από την αρχή μέχρι το Ίντερνετ, εγκυκλοπαίδεια των νέων, εκδ. Πατάκη, Αθήνα,1998.

Iστορία της Γραφής, εκδ. Eρευνητές, Aθήνα, 1997.

Νιρβάνας Παύλος, Τα Άπαντα, 3ος τόμος, εκδ. Χρήστου Γιοβάνη, Αθήνα, 1968.

Tο βιβλίο του Πολιτισμού, εκδ. Σαββάλας, Aθήνα, 2005.

Φασούλα Ευδοξία, Η ελληνική γραφή, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2002.

Σακελλαρίου Χάρης, Ιστορίες και ανέκδοτα απ' τον αρχαίο κόσμο, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 2001.

www.plefsis.gr/glossa.htm Οι δυο λόγοι του πρώην πρωθυπουργού και καθηγητή κ. Ξενοφώντα Ζολώτα.

http://deaf.elemedu.upatras.gr

www.medlook.net/kids/tongue.asp

www.ime.gr, www.ipode.gr

www.asprilexi.com (Aσκήσεις και παιχνίδια με τη γλώσσα)

Εικόνα

Ανθολόγιο: Νανά Νικολάου, «Γλωσσοδέτης» - «Λογοπαίχνιδο»